Gıda Sahteciliği Risklerine Karşı Aldığınız Önlemlerin Yeterli Olduğunu Düşünüyor musunuz?

Yapmış olduğum denetimlerde firmalarda gıda sahteciliği risk analizi ve riski azaltma önlemlerinin yeterli olmadığını görüyorum. Bunun muhtemel nedenlerinden biri risk analizinin sağlam temeller üzerine inşa edilmemiş ve en az yılda bir etkin şekilde gözden geçirilmiyor olması ve riski azaltıcı önlemlerin risk ile orantılı olmaması. Gıda sahteciliği (taklit & tağşiş) risk analizini yaparken hem hammadde hem de tedarikçi riski göz önüne alınmalıdır. Ayrıca Dünyada yaşanan gelişmeler de (örneğin savaş ve iklim değişikliği gibi) riski dolaylı olarak etkileyebilmektedir. Dünyada yaşanmış gıda sahteciliği vakaları takip edilerek sistem buna göre güncellenmelidir. Bunun haricinde sektörün kendi bildiği ve herhangi bir yerde yayınlanmamış tağşiş riskleri de olabilir, o zaman firma ek olarak bu riskleri de değerlendirmelidir.Bu yazımda toz zerdeçal örneği üzerinden gıda sahteciliği riskinin nasıl değerlendirileceğine ve denetimlerde yaygın olarak tespit ettiğim uygunsuzluklara değindim.

Gıda sahteciliği (taklit & tağşiş) risk analizini yaparken hem hammadde hem de tedarikçi riski göz önüne alınmalıdır. Ayrıca Dünyada yaşanan gelişmeler de (örneğin savaş ve iklim değişikliği gibi) riski dolaylı olarak etkileyebilmektedir.

Dünyada yaşanmış gıda sahteciliği vakaları takip edilerek sistem buna göre güncellenmelidir. Bunun haricinde sektörün kendi bildiği ve herhangi bir yerde yayınlanmamış tağşiş riskleri de olabilir, o zaman firma ek olarak bu riskleri de değerlendirmelidir.

Bir örnek üzerinden gıda sahteciliği riski ve azaltma önlemlerinin neler olabileceğini konuşalım:

Hammadde: öğütülmüş toz zerdeçal baharatı

Tedarik edilen ülkeler: Türkiye ve Hindistan

Tedarikçi durumları:

·       Türkiye tedarikçisi FSSC 22000 belgeli, baharat işleme ve paketleme yapan bir tesis.

·       Hindistan tedarikçisi aracı bir firma. Hindistan’da baharat işleme tesisinden baharatı alıp satıyor. Üretim tesisi ISO 22000 belgeli bir firma.

·       Türkiye tedarikçisi ile hızlı iletişim sağlanıyor, teknik konularda tedarikçiden hızlı dönüş alınıyor.

·       Hindistan tedarikçisinden bilgi almak daha zor ve yavaş. Üreticiye ulaşmak zor.

·       Şimdiye kadar hammadde kaynaklı bir uygunsuzluk tespit edilmedi; şikayet alınmadı ya da hammadde kontrollerinde reddetme durumu yaşanmadı.

Hammaddenin doğası: toz formda bir baharat ve sahtecilik yapmak kolay

Hammadde fiyatı: çok pahalı bir baharat değil. Hindistan menşeli olan daha ucuz. Dünya geneline bakıldığında üretim hacmi büyük ancak kar marjı düşük bu nedenle yapılan tağşişler ürünün birim maliyetini düşüreceği için tağşiş yapmak ekonomik kazanç sağlayacak bir durumdur.

Dünyada yaşanmış sahtecilik vakaları:

Bilgi kaynakları: EU Agri-FoodFraud Network (FFN) aylık raporları ve RASFF (RapidAlertSystemforFoodandFeed) verileri

Son 5 yıllık RASSF ve Avrupa Birliği aylık sahtecilik raporlarını taradığımızda zerdeçalda yapılan tağşişler şunlardır:

·       Başka bitkisel materyal ve nişasta ile seyreltme

·       Sentetik boya (Sudan I, MethylYellow, Tartrazin) ekleme

·       Ürün partisine ait olması gereken analiz raporunun veya sevkiyat bilgilerinin o ürünle eşleşmemesi

Tağşişin Kolayca Tespit Edilebilirliği: Tanımlanan tağşişleri tespit edebilmek için hammaddeleri dış laboratuvara analize göndermek gerekir. Girdi kontrollerde tespit etmek kolay değildir.

Tedarik zincirinin uzunluğu: Hindistan’dan direkt üreticiden gelmediği için uzun bir tedarik zinciri var. Hammadde farklı yerlerde depolanıyor ve işlemden geçiyor olabilir.

Yukarıdaki bilgiler dikkate alınarak ve tanımlanmış bir metodoloji kullanarak hammadde riski ve tedarikçi riski belirlenmeli ve buna göre de gıda sahteciliği azaltma önlemlerine karar verilmelidir.

Bu örneğe bakıldığında Hindistan tedarikçisinin riski Türkiye tedarikçisine göre daha yüksek görünmektedir. Bu durumda Hindistan tedarikçisinden alınan hammadde için daha sıkı kontrol önlemlerini uygulamak gerekecektir.

Burada önemli olan nokta, risk analizinde yüksek/orta gibi bir tağşiş riski bulunduysa alınan kontrol önlemlerinin de buna paralel olarak daha sıkı olması gerekir. Yüksek riskli hammaddeler için sadece tedarikçiden analiz raporu ve deklarasyon istemek yeterli midir? Ya da yılda bir dış laboratuvara analize göndermek yeterli midir? Bunu iyi düşünmek gerekir.

Her yıl risk analizi gözden geçirilmelidir, çünkü:

·       Tedarikçiler değişebilir

·       Yasal gereklilikler değişebilir

·       Dünyada yeni bir sahtecilik vakası olabilir ya da mevcut vakalarda artış olabilir

·       Tağşiş kaynaklı ürün geri çağırmaları yaşanmış olabilir

·       Savaş, iklim değişikliği gibi dış unsurlara bağlı olarak hammaddenin bulunabilirliği, piyasadaki arz-talep dengesi, hammadde fiyatı değişebilir.

Tağşiş risk analizi yaparken birçok etkeni bir arada düşünmeyi unutmamak gerekir. Risk analizi yapmak bir ekip işidir ve bu ekipte mutlaka hammadde satın almadan sorumlu kişiler, piyasa ekonomisini ve dünyada yaşanan gelişmeleri yakından takip eden kişiler de olmalıdır.

Denetimlerde tespit ettiğim yaygın uygunsuzluklar:

·       Dokümante edilmiş net ve anlaşılır bir metodoloji olmaması

·       Gıda sahteciliği değerlendirme risk analizi metodolojisinin yanlış uygulanması

·       Gıda sahteciliği risk değerlendirmesinde hammaddelerden gelebilecek tağşişin tanımının olmaması

·       Gıda sahteciliği değerlendirme parametrelerine skor verilmesi ancak bu skorların ne için verildiğinin bir açıklaması olmaması (örneğin hammaddenin doğası : 1 puan (anlamı nedir, neden 1 verildi?)

·       Gıda sahteciliği risk değerlendirmesinde tüm hammaddelerin değerlendirilmemiş olması

·       Gıda sahteciliği risk analizinde yüksek riskli olarak değerlendirilen hammaddeler için alınacak kontrol önlemlerinin yeterli olmaması; kontrol önleminde yazan önlemlerin yerine getirilmemiş olması (örneğin hammadde analizi yılda bir denilmiş ama yapılmamış)

·       Dünyada yaşanmış tağşiş vakalarının takip edilerek risk analizinin güncellenmemesi; bu vakaları takip edecek bir sistem olmaması; takip edildiğine dair kanıt sunulamaması

·       Gıda sahteciliği risk analizinin gözden geçirildiğine dair kanıt sunulamaması